Swastyka w dziejach ludzkości

Pojęć rozumienia swastyki jest całe mnóstwo. Nawet jeżeli jej znak jest dobrze wszystkim znany, to jednak w kwestiach interpretacji budzi kontrowersje. Pełna charakterystyka swastyki wymaga głębokiej analizy wzoru, etymologii, symboliki a następnie prześledzenia jej wykorzystania w różnych kulturach świata. Może to doprowadzić do ciekawych konkluzji odpowiadających na pytania o znaczenie tego znaku i jego pierwotne źródło pochodzenia. Przykładów miejsc występowania swastyki jest niezliczona ilość i nie sposób je wszystkie zgromadzić. Systematyczne badania i studia nad tym symbolem rozpoczęli w XIX wieku etnografowie i historycy sztuki. Zdając sobie sprawę z ogromu materiału wymaganego do przeanalizowania, posortowali swoje prace i osobno opracowali np. zestawienie pomników [ze znakiem swastyki] (Żmigrodzki 1889: 334). Raz po raz z zapartym tchem odkrywano coraz starsze zabytki dążąc do miejsca „narodzin” łamanego krzyża. Ilość prac jakie od tego czasu powstały nie dały bynajmniej jednoznacznych odpowiedzi, lecz uświadomiły potrzebę bardziej kompleksowego przebadania „wirującego” krzyża. Zupełnie jak w powiedzeniu: „Im dłuższa wyspa wiedzy, tym dłuższy brzeg dociekań.” – Ralph W. Sockman (Wynn i Wiggins 1998: 80). Wszystko urozmaica jeszcze fakt, że sam symbol nie jest martwy, lecz nadal żyje i rozwija się w najlepsze. Niniejszy artykuł jest zaledwie krótkim zasygnalizowaniem problematyki około 12 tysięcy lat dziejów swastyki, jako symbolu dobroczynnego, którym przeciwstawia się 12 lat używania tego symbolu na sztandarach i godłach Trzeciej Rzeszy (Budda 2000: 10). Pozwoli to na lepsze zrozumienie symbolu, który najczęściej kojarzony jest tylko z godłem hitlerowskich Niemiec i zbrodniami II Wojny Światowej, a współczesne jego używanie wiązane jest jednoznacznie z nawrotem do faszyzmu.


Większość słowników i encyklopedii opisuje swastykę jako symbol lub ornament składający się z równoramiennego krzyża o ramionach zagiętych w połowie długości pod kątem prostym lub ostrym w tym samym kierunku (Encarta 1999; Judge 1998; Kopaliński 1983).


Rys.1 Swastyka prawoskrętna


Rys.2 Swastyka lewoskrętna


Często uważa się, że swastyka mogła powstać z przekształcenia solarnego znaku krzyża wpisanego w koło (Budda 2000: 15). Przypuszcza się, że następnym krokiem było przerwanie linii okręgu w czterech miejscach, co spowodowało utworzenie się na końcówkach ramion krzyża łuków będących pozostałością pierwotnego koła. Dopiero później łukowate zakończenia mogły zostać wyprostowane stanowiąc kąt prosty z ramionami krzyża. W ten sposób utworzyłaby się swastyka o kanciastym kształcie, której załamane ramiona stanowią część obwodu kwadratu. Ramiona mogą być załamane zgodnie lub przeciwnie do ruchu wskazówek zegara sugerując kierunek wirowania.


Rys.3 Swastyka wykształcona z krzyża wpisanego w koło


Powyższy uporządkowany rozwój symbolu jest bardzo kuszący, natomiast nie do końca potwierdzony. Mimo, że założenie chronologicznie starszego krzyża wpisanego w koło względem młodszej swastyki jest dopuszczalne, to jednak brakuje jednoznacznego potwierdzenia fazy przejściowej z jednego symbolu w drugi. Znane swastyki o łukowatych ramionach nie sugerują ich przejściowego charakteru. Przykładem są swastyki na monetach z XIII wieku (Budda 2000: 16). Istnieją jeszcze inne wersje rozwoju swastyki. Możliwie, że swastyka powstała z krzyża wpisanego w kwadrat. Co prawda spotyka się czasem krzyże w kwadracie, ale nie został zbadany ich związek ze swastyką.


Rys.4 Utworzenie swastyki z krzyża wpisanego w kwadrat


Kolejna koncepcja odnosi się do wyjściowego znaku samego krzyża – uznawanego za jeden z najdawniejszych symboli (Budda 2000: 17-18).

Rys.5 Powstanie swastyki z krzyża


Jeszcze inna teoria opiera się na doszukiwaniu się wzorca w spirali (Budda 2000: 18-26). Sztuka zaadaptowała wiele rozmaitych form swastyki występującej samodzielnie, w ornamencie (ornament swastykowy/grecki/meandrowy/meander „podwójny”, ornament perski, ornament chrześcijański, meandry koptyjskie itp.) (Budda 2000: 50) i wkomponowanej w przedstawienia figuralne stanowiąc wzór dla rozmieszczenia stylizowanych przedstawień postaci ludzkich lub zwierzęcych wpisanych w kształt swastyki – tzw. wzory „swastykopodobne” (wzory na talerzach z Samarry, z Meigle itp.) (Budda 2000: 38, 91).


Etymologicznie słowo „swastyka” wywodzi się z sanskrytu (svastika/svastikah) i oznacza „wiodący/prowadzący do pomyślności”, zgromadzenie wszelkiej szczęśliwości i stan szczęśliwości. Składa się z podstawowych elementów: SVATI „pomyślność”, SVASTI „powodzenie”; SU- „dobry, dobrze” i –ASTI „on jest”; -ASTIKAH „być, będąc”. Istnieje jeszcze określenie „srivatsa”, które oznacza z sanskrytu „Świetliste Koło”. W języku chińskim znak ten określa się mianem „wan”, a wymawia się „łan” (w dialekcie mandaryńskim). Przy czym uważa się go również za odpowiednik innej litery chińskiej z tą samą wymową, która oznacza: „dziesięć tysięcy”, „duża liczba” lub „wszystko”. Swastyka znana jest także pod nazwą „gammadion” od wielkich liter gamma, a także „fylfot”.


Rys.6 Gammadion


Rys.7 Fylfot


W średniowieczu na ziemiach polskich swastykę określano mianem „swarzyca”. W okresie hitleryzmu istniała także druga nazwa na określenie swastyki – Hakenkreuz [hakenkrojc]. Składa się z dwóch połączonych ze sobą słów: Haken ”hak” i Kreuz „krzyż” od łac. Crux. Warto jeszcze dodać, że oprócz znaczeń swastyki takich jak symbol słońca, szczęścia czy nieszczęścia jest również symbolem wiecznej cyrkulacji (samsara). Cykle rozwoju małych rzeczy i wielkich. Od cykliczności pór roku poprzez schemat rozwoju życia ludzkiego, aż do przezwyciężenia cyklu narodzin przez Buddę (Budda 2000: 51; Edgerton 1953; Frederic 1998).


Prawdopodobnie najważniejszą rolę w ukształtowaniu wzoru i symboliki swastyki odegrało Słońce. Najczęściej jest to jedyna interpretacja widniejącej na zabytkach archeologicznych swastyki. Słońce było czymś więcej niż tylko gorącą kulą dającą ciepło i światło, a swastyka nie była jedynie schematycznym i uproszczonym znakiem Słońca. Zwykle jeśli coś jest proste, to mawia się że każde dziecko to potrafi zrobić, zrozumieć itp. Swastyka jest do pewnego stopnia prostym symbolem, ale nie na tyle, żeby dzieci w przedszkolu upraszczały rysunki chmurek i słoneczka w chmurki i swastyczkę. Słońce miało w sobie coś transcendentnego, niebiańskiego, a swastyka (często złota jak Słońce) była boskim znamieniem w ludzkim świecie. Swastykę używano całkowicie niezależnie w różnych społecznościach świata i być może jej prosty kształt został wymyślony w wielu miejscach w tym samym czasie? Cykl natury, pory roku i życiodajne ogrzewające promienie słoneczne były ważnymi czynnikami wpływającymi na jakość zbiorów pod każdą szerokością geograficzną. Dlatego też już w agrarnych kulturach młodszej epoki kamiennej, zanim powstały najwcześniejsze ludzkie cywilizacje Egiptu i Mezopotamii, popularność swastyki była już dobrze rozpowszechniona. Bagdasarov, rosyjski autor niezwykle wyczerpującej książki o swastyce większy nacisk położył na analizę śladów swastyki z terenu byłego ZSRR. Dopatruje się jej początków już w dziejach okresu mezolitu w rombowych ornamentach zdobiących kościane bransolety kultury Mezin (25.000-20.00 przed Chr.). Ornament miał mieć znaczenie utrzymywania więzi z boskimi istotami. Datowana na 10 tys. lat przed Chr. swastyka widnieje na ścianie jaskini w Armenii (Budda 2000: 34). Na Bliskim Wschodzie „wirujące” swastykopodobne symbole pojawiają się w zdobieniach talerzy w kulturze Samarra z 7 tys. lat przed Chr. Ponadto swastyka pojawia się także na ceramice w Choga Mish (Iran-6tys. lat przed Chr.). W neolicie, swastyka stała się osobnym znakiem oznaczającym dzienny i roczny ruch gwiazd. Łamany krzyż został zlokalizowany na zabytkach materialnych wielu kultur: Mezin (Ukraina), Tripolije i Tisza (Ukraina, Mołdawia i Rumunia), Seroglazovo (północne wybrzeże M. Kaspijskiego) i kilka eneolitycznych stanowisk (region Kama, północna część biegu Wołgi i Tomsk – Chulymska) (Bagdasarov 2002: 426).


W epoce brązu swastyki pojawiły się w Troi odkopanej przez Schliemanna, na sztandarach kultowych z Alaca ęłęóHöyük, na fryzie naskalnym w Ivriz oraz na sarkofagach frygijskich. Znane są też swastyki z Mohendżo Daro (Budda 2000: 43, 44, 49, 52). Ślady swastyki odkryto także na zabytkach kultury Kura-Araks, Protocolchis, Trialeti, Sewan-Uzerlik i Karmirvan (Kizylvan). W rosyjskiej strefie leśnej łamany krzyż został zaobserwowany na materiale kultury Fatianovo, Pozdnjakovo i Andronovo. Swastyka była także używana przez Scytów i podobne etnicznie grupy Eurazji (włączając Daleki Wschód) (Bagdasarov 2002: 426). Na ziemiach polskich liczne swastyki i trykwetry (spiralne symbole o trzech ramionach, a nie czterech jak w przypadku swastyki) widnieją na bogato zdobionej śląskiej ceramice malowanej kultury łużyckiej (Dąbrowski i Rajewski 1979: 93).


Trykwetry i spirale stylizowane na wzór układu geometrycznego swastyki dopatrzono się także wśród celtyckich zabytków z epoki żelaza. U Germanów swastyki umieszczano na ostrzach włóczni, na zapinkach np. płytkowych, na „wilkach ogniowych” kultury jastorfskiej i pośród zdobień na ceramice.

Starożytna Grecja i Rzym także znały swastykę. Świadczą o tym liczne ornamenty meandrowe na rzeźbach i zabytkach oraz swastyki na monetach, ceramice, na mozaikach oraz wyryte na grobach (Budda 2000: 81-88).


We wczesnym chrześcijaństwie, swastyka była symbolem świętej Eucharystii, chwały Boga i mocy Ducha Świętego ujawniającej się poprzez siły wiatru, ognia i wody przeżywające sie z tradycji pogańskich (Bagdasarov 2002: 427). W sztuce chrześcijańskiej znana bardziej jako „crux gammata” nie posiadała wyraźnego znaczenia symbolicznego. Co ciekawe, najczęściej przedstawiana z lewoskrętnymi ramionami, sugerującymi celowe odróżnienie od „pogańskiego znaku”. Przykładów użycia chrześcijańskiej wersji swastyki można doszukać się w meandrach koptyjskich, a także na kloszowej trumnie św. Patryka, patrona Irlandii. W średniowieczu istniał pogański krzyż będący symbolem Słońca lub runicznym krzyżem z błyskawicami, zwany gammadion, fylfot lub swastyka. Wśród szczepów germańskich swastyka była znana jako „Krzyż Tora”. U Słowian swastyka była symbolem solarnym mającym zagwarantować przychylność bogów. Słowiański odpowiednik na określenie swastyki brzmi „swarożyca” i jest odwołaniem się do Swaroga – boga Słońca i ognia. W islamie „wirujący” krzyż jest symbolem kreacji i przypisuje się świętemu imieniu Boga, proroka oraz Imama Alego (Bagdasarov 2002: 427).


W Indiach swastyka była znana w czasie wpływów braminizmu i buddyzmu. Swastyki przedstawiano jako symbole solarne o ramionach zagiętych w prawą jak i w lewą stronę. Widnieją one na przedstawieniach stóp Buddy i na posągach Buddy. Późniejszy hinduizm także używał swastyki w swej symbolice.


Kiedy buddyzm zaczął rozprzestrzeniać się poza Indie, symbol swastyki podążał wraz z religią buddyjską. Około 2000 tys. lat temu dotarł do Chin. Swastyka została utrwalona w symbolu długowieczności, w innym symbolu oznaczającym pięciokrotne szczęście i długie życie, na zabytkach dynastii Ming, na pagodach i w zespołach ornamentów. W Japonii „wirujący” krzyż zachował się do naszych czasów na mozaikach, obrazach i na sztandarach.


Swastyka była również używana przez rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej (wzory swastykopodobne na ceramice kultury Mogollon, Indian Pueblo, Nawaho, Hopi i Yuki), Środkowej (zabytki: Kodeks Borgia i Kodeks Vaticano B – Kodeks Rytualny) i Południowej (Inkowie) (Budda 2000: 64-74).


Pośród dzisiejszych grup etnicznych fińsko-ugryjskich, syberyjskich oraz Słowian, Bałtów, Bułgarów, Rosjan można napotkać np. na ludowe stroje ozdobiobne wzorami swastyki. Ponadto istnieją liczne przykłady swastyki w herbie np. herb rodu Borejko. W wielu miejscach w Polsce także można natknąć się na swastykę. Jest ona wkomponowana w swastykowy ornament meandrowaty zdobiący fasady budynków np. budynek banku PKO w Łodzi przy Al. T. Kościuszki 15, budynek Sądu Rejonowego przy Al. Solidarności 58 w Warszawie. W Bielsku istniała formacja 3 Pułku Strzelców Podhalańskich, których ordery składały się m.in. ze swastyki.


Rys.8 Ordery 3 Pułku Strzelców Podhalańskich


Swastyka była również używana jako geometryczny element logo firm. Dystrybuowana wraz z produktami przeznaczonymi do handlu trafiała do domów niczego nie podejrzewających ludzi. W 1925, Coca Cola wyprodukowała breloczek w kształcie swastyki jako symbolu pomyślności i użyła go w akcji promocyjnej pod hasłem „Drink Coca Cola five cents in bottles”/”Pij Coca Colę po pięć centów za butelkę„.


Rys.9 Drink Coca Cola five cents in bottles


Wizerunki swastyki drukowano na kartkach z życzeniami. W płd. Dublinie istnieje do dzisiaj pralnia o nazwie „Swastika Laundry”. W Windsorze w Nowej Szkocji od 1905-1916 istniał zespół hokejowy zwany Swastikas. Do 1933r. swastyka była znakiem firmowym logo firmy elektrycznej ASEA.


Rys.10 Logo firmy elektrycznej ASEA przed II WŚ


W 1910 roku, niemiecki poeta Guido von List zaproponował swastykę jako symbol dla organizacji antysemickich. W 1919 roku Partia nazistów (NSDAP) przyjęła swastykę do swej symboliki i uczyniła ją swym godłem. W 1935 roku swastyka została włączona do flagi III Rzeszy. W efekcie prawoskrętna czarna swastyka, ukazana została kątem do góry wzdłuż pionowej przekątnej, umieszczona w białym kole, na karmazynowym tle, stała się flagą narodową hitlerowskich Niemiec. Po zbrodniach i ludobójstwach II Wojny Światowej swastyka nabrała negatywnego znaczenia i powszechnie zaczęła kojarzyć się z nazizmem.


Koniec II Wojny Światowej nie pogrzebał swastyki wraz z III Rzeszą. Po wojnie, na Zachodzie stała się ona negatywnym symbolem, podczas gdy na Wschodzie nic się praktycznie nie zmieniło i nadal była powszechna. Z czasem swastyka raz po raz pojawiała się w symbolice współczesnych rozmaitych ruchów religijnych, stowarzyszeń neopogańskich, w szkołach wschodnich sztuk walki i w szkołach opartych na ćwiczeniach medytacyjnych.


Międzynarodowy Ruch Raeliański posiada znak zwany symbolem nieskończoności, który składa się z Gwiazdy Dawida, oznaczającej „jest na górze, tak jak jest na dole”, a w centrum gwiazdy umieszczona jest „wirująca” w lewą stronę swastyka wyrażająca nieskończoność w czasie i cykliczność wszelkich przemian – to co na górze znajdzie się w dole, co na dole stanie się górą (Vorilhon 1992: 68-69). Później swastyka została w znaku zastąpiona spiralą symbolizującą galaktykę.


Rys.11 Raeliańskie symbole nieskończoności


W Polsce działa Młodzieżowe Ugrupowanie Nawistyczne nawiązujące do pogańskich początków Polski oznakowujące się znakiem równoramiennego krzyża w środku którego jest swastyka.


Rys.12 Symbol Młodzieżowego Ugrupowania Nawistycznego


Swastyka jest głównym emblematem popularnej japońskiej sztuki walki Shorin-ji Kempo. Międzynarodowy, proekologiczny ruch medytacyjny Ananda Marga posiada również symbol składający się z Gwiazdy Dawida, wewnątrz której jest wpisany schemat wschodzącego Słońca wraz ze swastyką. Znakiem, wywodzącej się z Chin, praktyki kultywacyjnej Falun Gong uprawianej w 114 krajach świata jest tzw. Falun (Fa-prawo, Lun-koło). Falun jest to okrągły emblemat w środku którego znajduje się symbol szkoły Buddy, srivatsa, który jest rdzeniem Falun. Jego kolor jest zbliżony do złotożółtego, a tło jest jasnoczerwone. Kolor tła zewnętrznego pierścienia jest pomarańczowy. W ośmiu kierunkach, naprzemiennie, umieszczone są cztery symbole taichi i cztery srivatsa szkoły Buddy (Li Hongzhi 2003: 41). „Ten emblemat Falun jest miniaturą wszechświata. Posiada również własną formę istnienia i proces rozwoju we wszystkich innych wymiarach, dlatego nazywam go światem.” – Li Hongzhi (Li Hongzhi 2000: 184-187; Li Hongzhi 2003: 3).


Rys.13 Falun – emblemat praktyki kultywacyjnej Falun Gong


Dzieje swastyki są niesamowicie fascynujące. Nie jest to już więcej tylko symbol zła. Swastyka hitlerowska skłania do refleksji nad swoistą próbą zhańbienia świętego symbolu prawowitej dobrej swastyki. Warto zauważyć perfidię zła, które opętało III Rzeszę i spowodowało zerwanie więzi z symbolem, który był najbliższą formą symbolicznej ekspresji człowieka w historii. Zupełnie jakby zło chciało podszyć się pod dobry znak i z jego miejsca siać zniszczenie. Przypomina to trochę odwieczną walkę dobra ze złem, Boga z Szatanem, próbą podszywania się Szatana pod autorytet Boga i stosowania iluzji dla sprawiania wrażenia kogoś o dobrych zamiarach. W symbolach można odkryć przeszłość i mity, są jak krótkie smsowe teksty poprzecinane emotikonami. Trzeba przyznać, że swastyka niemiecka zrobiła wielką reklamę całemu symbolowi, lecz z drugiej strony uczyniła wiele szkody wywołując odrazę i niechęć wśród ludzi. W 2005 roku prasa europejska oburzyła się na wieść, że angielski książę Harry, młodszy syn następcy tronu Wielkiej Brytanii księcia Karola i księżnej Diany ubrał się na bal karnawałowy w mundur niemieckiego oficera Afrika Korps, na ramieniu nosząc opaskę ze swastyką (B.G. 2005: 10). Po młodzieńczym głupstwie wszytko by jakoś wróciło do normy, gdyby nie grupa unijnych polityków, która zgłosiła postulat zakazu eksponowania faszystowskich symboli w krajach UE. W związku z tym swastyka byłaby faszystowskim symbolem i…wśród rysunków archeologicznych pojawiłyby się czarne paski cenzury?! Do dzisiaj w Niemczech nie można swobodnie używać jakiejkolwiek swastyki, chyba, że zostanie prawnie zalegalizowana np. prawne zalegalizowanie symbolu Falun należącego do praktyki Falun Gong. Ilość zabytków i rzeczy niezabytkowych ozdobionych lub oznaczonych „wirującym krzyżem” nie ogranicza się do przykładów podanych w artykule – ich liczba jest przeogromna. Występują prawie wszędzie – w miejscach, gdzie nikt by się nie spodziewał. Wielkim wyzwaniem jest odkrycie jej najstarszych śladów zaglądając coraz głębiej w przeszłość. Może swastyka nigdy się nie narodziła? Może istniała od zawsze? W końcu, reprezentuje cykliczność i boskie pierwiastki duchowe, a stąd już tylko ambrozja i krok do wieczności.


Wykaz cytowanej literatury:


B.G.

2005 W obronie swastyki, [w:] NIE.


Bagdasarov R.

2002 Svastika : svâŝennyj simvol : ètnoreligiovedčeskie očerki, Belye Alvy, Moskwa.


Budda F.

2000 Swastyka w dziejach cywilizacji, Adam Marszałek, Toruń.


Dąbrowski J. i Rajewski Z.

1979 Prahistoria Ziem Polskich. Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk.


Eberhard W.

2001 Symbole Chińskie. Słownik, Universitas, Kraków.


Edgerton F.

1953 Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary, New Haven: Yale University Press, Londyn.


Encyklopedia

1999 Encarta, Microsoft.


Frederic L.

1998 Słownik cywilizacji indyjskiej, Książnica, Katowice.


Judge H.

1998 Oxford Ilustrowana Encyklopedia Uniwersalna. Historia Świata od 1800 roku, Polska Oficyna Wydawnicza, Warszawa


Kopaliński W.

1983 Słownik Wyrazów Obcych i Zwrotów Obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, wyd. trzynaste, Warszawa.


Li Hongzhi

2000 Zhuan Falun, J.J. Offset Printers, Delhi.

2003 Falun Gong, Radom.


Vorilhon C. (Rael)

1992 The Message Given To Me By Extra-Terrestrials. They took me to their planet, AOM Corporation, Tokio.


Wynn C. i Wiggins A.

1998 Pięć największych idei w nauce, Prószyński i S-ka, Warszawa.


Żmigrodzki M.

1889 Historja swastyki, Paryż.


Wykaz inspirujących stron internetowych:


Strona internetowa poświęcona prawdzie i legendom związanym ze swastyką:

www.swastika-info.com


Legalizacja używania znaku Falun w Niemczech:

http://www.clearharmony.net/articles/200404/18809.html


Ogólna strona o swastyce:

http://www.crystalinks.com/swastika.html


Strona o symbolach:
http://www.symbols.com/

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *