Swastyka na zabytkach z wczesnej epoki brązu w Anatolii cz.3a

3.a. Troja

Troja badana przez „ojca archeologii egejskiej”, H. Schliemanna, w swych najwcześniejszych warstwach zawierała pokaźny zbiór zabytków zdobionych najrozmaitszymi wariacjami znaku swastyki. H. Schliemann odkrył Troję na wzgórzu Hissarlik i tam prowadził wykopaliska od pierwszej kampanii w 1870 r. z przerwami aż do swojej śmierci w 1890 roku. Hissarlik po turecku oznacza zamek i jest położony w północno-zachodniej Anatolii, niedaleko Morza Egejskiego i Cieśniny Dardanelskiej, korzystnie pod względem strategicznym, na skraju niziny nadmorskiej, w odległości ok. 5 km od brzegu, nad dwiema rzekami Skamander i Symoeis (Lewartowski i Ulanowska 1999 s. 47) (mapa1). Zabytki ze swastykami zostały po raz pierwszy opublikowane przez Schliemanna w dziele Atlas… z 1872 roku, a później w publikacji Ilios. Land und Stadt der Troyaner z 1880 roku (Żmigrodzki 1889 s. 335).
Później, M. Żmigrodzki, na podstawie 600 rysunków  ornamentowanych przedmiotów zestawionych w Atlas des antiquités Troyennes H. Schliemanna (Paryż 1874), wyodrębnił kilka grup zabytków z podobnymi wizerunkami. Przeliczył ilość określonych znaków z każdej grupy i otrzymał sumę 55 swastyk, 114 krzyży, 102 swastyk trójramiennych, 86 swastyk pięcioramiennych, 62 swastyk sześcioramiennych, 82 gwiazdy, 70 słońc, 42 palmy, 27 ołtarzy z płonącym ogniem i figuracje zwierząt na 18 przedmiotach  (Żmigrodzki 1889 s. 336; Bagdasarow 2002 s. 85). M. Żmigrodzki zamieścił 366 rysunków zabytków z różnych epok na tablicy, która została umieszczona na wystawie w Palais des Arts liberaux w Paryżu (Żmigrodzki 1889 s. 334). Z powodu ograniczonych kosztów publikacji, tylko 175 z nich zostało wydrukowanych w jego artykule Historja Swastyki (Żmigrodzki 1889 s. 350). Zawarta pod koniec tablica I zawiera 59 rysunków znalezisk          z Troi. Powstała głównie w oparciu o Atlas… H. Schliemanna (Paryż 1874), a tylko odnośnie ryc.3:6 w oparciu o Ilios… (Paryż 1885) (ryc.3). W dalszej części niniejszej pracy zabytki        z niewątpliwymi swastykami zostaną oddzielone od mniej wyrazistych przedstawień. Artefakty, które najczęściej posiadały znaki swastyki, to wykonane z niewypalonej gliny przęśliki, które H. Schliemann odkrył w warstwach Troi III, IV i V.
Pierwszym znakiem na tablicy I (ryc.3) posiadającym cechy swastyki jest znak widniejący na fragmencie ceramiki pochodzącej z warstwy na głębokości 14m (ryc.3:1). Niestety znak ten nie przedstawia łamanego krzyża, lecz S-kształtną linię, która w połowie jest przekreślona poprzeczną kreską. Kształtem przypomina cyfrę „8” i odpowiada charakterystyce pseudoswastyki.
Grupa zabytków pod numerami 2-25 przyporządkowana jest warstwie na głębokości 7-10m (Troja III). Wśród tych zabytków M. Żmigrodzki nie ponumerował na tablicy trzech   z nich i napisał o tym w swoim wykazie tablic dołączonych do artykułu, że trzy zabytki należy numerować jako numery: 6, 20bis i 25bis. Numeracja została przeze mnie uzupełniona (ryc.3). Na podstawie 26 zabytków wydzielonych przez M. Żmigrodzkiego łącznie z dwoma, które nie zostały oryginalnie ponumerowane na tablicy, można wyodrębnić 10, z których każdy ma przynajmniej jeden znak swastyki (ryc.3:2-4, 6, 7, 13, 17, 21, 24, 25). Do tych 10 zabytków należy 1 fragment ceramiki (ryc.3:2), 1 figurka (ryc.3:6), 2 kule (ryc.3:3, 4)             i 6 przęślików (ryc.3:7, 13, 17, 21, 24, 25). Ponadto na innych 3 zabytkach widnieją znaki pseudoswastyk (ryc.3:8, 22, 23), na 6 przęślikach są znaki swastykopodobne (ryc.3:14-16, 20, 20bis, 25bis), na 4 przęślikach widnieją tylko krzyże (ryc.3:9-11, 18), a na 3 innych artefaktach widnieją pozostałe znaki (ryc.3:5, 12, 19).
Spośród 9 zabytków zamieszczonych na tablicy znalezionych w warstwie na głębokości 6m (Troja IV), swastyka widnieje na 4 przęślikach (ryc.3:27-30). Ponadto 1 przęślik posiada pseudoswastykę (ryc.3:26), na kolejnym przęśliku widnieje znak swastykopodobny (ryc.3:33) oraz 3 artefakty są ze znakiem krzyża, z których 1 jest na naczyniu, 1 na ceramice i 1 na przęśliku (ryc.3:31, 32, 34). Poza tym na głębokości 5m (Troja IV) spośród 6 zamieszczonych na rycinie zabytków, 4 przęśliki są ze swastykami (ryc.3:35-37, 45), 1 ze znakiem swastykopodobnym i 1 z krzyżem. Z głębokości 4m (Troja IV) pochodzą 3 przęśliki ze swastykami (ryc.3:40, 43, 44) i 2 przęśliki z pseudoswastykami (ryc.3: 41, 42). Ogółem na tablicy M. Żmigrodzkiego widnieje  20 zabytków z Troi IV.
Wśród zestawionych przez M. Żmigrodzkiego zabytków znalezionych na głębokości 3m w warstwach Troi V, znaleziono 4 przęśliki ze swastykami (ryc.3:46-48, 50). Poza tym na 2 przęślikach widnieją krzyże (ryc.3:51, 52), a na 1 widnieją S-kształtne spirale (ryc.3:49). Na głębokości pomiędzy 2-1m (Troja V) znaleziony został już tylko 1 zabytek z wyraźną swastyką, a jest nim terakotowy krążek (ryc.3:53; nr 14). Na przęślikach z tej warstwy widnieją także inne znaki, mające wg M. Żmigrodzkiego podobne cechy do swastyki. Należą do nich przęśliki, z których 1 posiada pseudoswastykę (ryc.3:54), 1 przęślik i 1 fragment ceramiki ze znakiem swastykopodobnym (ryc.3:56, 57) i 1 przęślik z innym znakiem. Podsumowując na tablicy M. Żmigrodzkiego z Troi V widnieje 12 zabytków.
Zanim rozpocznę opis znaków występujących na przęślikach, warto przedtem zapoznać się z charakterystyką tych zabytków. Przęśliki najczęściej wykonane z niewypalonej gliny, posiadają kuliste kształty z otworem pośrodku. M. Żmigrodzki widział w nich wotywne przedmioty, które składano na ołtarzach lub przy nich wieszano. Podawał także sugestie innych badaczy, którzy twierdzili że miałyby być ciężarkami do sieci rybackich lub ciężarkami w warsztatach tkackich. Interpretacje te zostały przez M. Żmigrodzkiego zanegowane, gdyż uznał, że w wodzie by się rozpuściły, a na ich powierzchni nie stwierdził śladów wypolerowania, więc uznał, że miały być przeznaczone na swobodne leżenie lub wiszenie (M. Żmigrodzki 1889 s. 335).
Przęśliki mają różną wielkość i kształt. Mogą być owalne, stożkowate lub dwustożkowate. Często górny stożek jest bardziej wypłaszczony niż dolny, co pozwala rozróżnić górną część przęślika od dolnej. Ponadto najczęściej zdobiona jest górna część, gdyż jest bardziej widoczna, a niewidoczna podczas pracy dolna część przęślika jest rzadziej zdobiona. Chyba że zdobiony dwustronnie, stożkowaty przęślik mógł być zakładany na szpulę z obu stron i wtedy ornamenty z jednej i drugiej strony odgrywały swoją rolę.

Poziom
Datowanie
Okres
0
IV tys. p.n.e.
Neolit
I
3000 – 2500
II
2500 – 2200
III
2200 – 2050
IV
2050 – 1900

Wczesny Brąz
V
1900 – 1800
Wcz. Brąz – Środk. Brąz
VI
1800 – 1300
Środk. Brąz – Późny Brąz
VIIa
1300 – 1260
VIIb1
1260 – 1190
VIIb2
1190 – 1100

Późny Brąz
VIII
700 –
Grecki
IX

Hell. – Rzym.

Tabela 1. Tabela chronologiczna warstw Troi. Wytłuszczonym drukiem
zaznaczone są warstwy, z których pochodzą zabytki ze znakiem swastyki
(Lewartowski i Ulanowska 1999 s. 177, tablica 8).

Ryc.3. Fragment tablicy M. Żmigrodzkiego, która została przedstawiona podczas jego odczytu na kongresie folklorystów w Paryżu w lipcu 1889r. W niektórych miejscach gdzie brakowało numeracji została przeze mnie uzupełniona (Żmigrodzki 1889 tablica I).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *