Rysunek naskalny z wizerunkiem swastyki w Armenii

Lokalizacja: rejon gór Gegham (Armenia)

Datowanie: 5-4 tys. lat przed Chr. (schyłek neolitu i początek chalkolitu)

Swastyki: 1 prawoskrętna

Źródło: Martirossian, H. A., The Rock Carvings of the Gegham Mountain Range, Erewan, 1975, tablica 67, ryc. 2; publikacja dostępna w Internecie:

http://www.iatp.am/resource/artcult/rockart/geghama/

Opis: przykład armeńskiej sztuki naskalnej przedstawiający, grupę łowców, zwierzęta i prawoskrętną swastykę.

Prawdopodobnie najstarsza swastyka na świecie znajduje się w Armenii

Lokalizacja: dolina Ararat (Armenia)

Datowanie: 10 tys. lat przed Chr. (górny paleolit)

Swastyki: 2 prawoskrętne

Źródło: W. Ziehr, Krzyż: symbol i rzeczywistość, Kraków, 1998,  s. 196;

materiał zdjęciowy znajduje się w Archiwum MVG w Lucernie

Opis: ryt naskalny przedstawia łowców, zwierzęta oraz dwie prawoskrętne swastyki w towarzystwie spirali, która według W. Ziehra symbolizuje węża (Ziehr 1998 s. 196). Przedstawione w górnej części rysunku zwierzę to jeleń (za identyfikację serdecznie dziękuję Pani archeozoolog prof. A. Lasocie-Moskalewskiej). Są to jedne z najstarszych znanych przedstawień znaku swastyki nie tylko w Azji Zachodniej, ale i na całym świecie.

Swastyki na dnach średniowiecznych naczyń z Sandomierza

Pochodzenie: Sandomierz

Datowanie: XI-XIIIw. (wczesne średniowiecze)

Przynależność kulturowa: kultura polska

Swastyka: 3 prawoskrętne i 2 lewoskrętne

Miejsce przechowywania: wystawa podziemnej trasy turystycznej Sandomierza

Kontekst: potłuczone naczynia we wczesnośredniowiecznych warstwach

Fotografia: 2009 Gabriela Semenowicz

Opis: fragmenty naczyń ze znakami garncarskimi

Swastyki na średniowiecznym krzyżu z Walii

Pochodzenie: Llanblethian (Nash Manor), Vale of Glamorgan, Carmarthenshire

Datowanie: 900-1000r. (średniowiecze)

Przynależność kulturowa: kultura walijska

Swastyka: 5 prawoskrętnych i 1 lewoskrętna

Fotografia: P. K.

Miejsce przechowywania: National Welsh Museum w Cardiff

Opis: ten trzon krzyża jest częścią jednego z najbardziej ozdobnych wolnostojących krzyży. Oryginalne zwieńczenie krzyża (obecnie brakujący element) niegdyś doskonale pasowało do wyżłobienia na szczycie trzonu. Napis – „Eiudon” to prawdopodobnie patron.

Ornament swastykowy na materiałach promocyjnych Pizzerii Dominium

Pochodzenie: Polska – firma Pizzeria Dominium

Datowanie: 2009/2010r. (współczesność)

Przynależność kulturowa: wpływ kultury chińskiej w Polsce

Swastyka: 2 ornamenty połączonych w szeregu swastyk prawoskrętnych

Kontekst: pasaż handlowy przy wejściu do Centrum Handlowego Reduta w Warszawie

Wymiary: ok. 2,5x1m

Fotografia: MK

Opis: plakat  reklamujący ofertę chińskich dań w Pizzerii Dominium z motywem chińskiego ornamentu swastykowego

Swastyka na zabytkach z wczesnej epoki brązu w Anatolii cz.3a

3.a. Troja

Troja badana przez „ojca archeologii egejskiej”, H. Schliemanna, w swych najwcześniejszych warstwach zawierała pokaźny zbiór zabytków zdobionych najrozmaitszymi wariacjami znaku swastyki. H. Schliemann odkrył Troję na wzgórzu Hissarlik i tam prowadził wykopaliska od pierwszej kampanii w 1870 r. z przerwami aż do swojej śmierci w 1890 roku. Hissarlik po turecku oznacza zamek i jest położony w północno-zachodniej Anatolii, niedaleko Morza Egejskiego i Cieśniny Dardanelskiej, korzystnie pod względem strategicznym, na skraju niziny nadmorskiej, w odległości ok. 5 km od brzegu, nad dwiema rzekami Skamander i Symoeis (Lewartowski i Ulanowska 1999 s. 47) (mapa1). Zabytki ze swastykami zostały po raz pierwszy opublikowane przez Schliemanna w dziele Atlas… z 1872 roku, a później w publikacji Ilios. Land und Stadt der Troyaner z 1880 roku (Żmigrodzki 1889 s. 335).
Później, M. Żmigrodzki, na podstawie 600 rysunków  ornamentowanych przedmiotów zestawionych w Atlas des antiquités Troyennes H. Schliemanna (Paryż 1874), wyodrębnił kilka grup zabytków z podobnymi wizerunkami. Przeliczył ilość określonych znaków z każdej grupy i otrzymał sumę 55 swastyk, 114 krzyży, 102 swastyk trójramiennych, 86 swastyk pięcioramiennych, 62 swastyk sześcioramiennych, 82 gwiazdy, 70 słońc, 42 palmy, 27 ołtarzy z płonącym ogniem i figuracje zwierząt na 18 przedmiotach  (Żmigrodzki 1889 s. 336; Bagdasarow 2002 s. 85). M. Żmigrodzki zamieścił 366 rysunków zabytków z różnych epok na tablicy, która została umieszczona na wystawie w Palais des Arts liberaux w Paryżu (Żmigrodzki 1889 s. 334). Z powodu ograniczonych kosztów publikacji, tylko 175 z nich zostało wydrukowanych w jego artykule Historja Swastyki (Żmigrodzki 1889 s. 350). Zawarta pod koniec tablica I zawiera 59 rysunków znalezisk          z Troi. Powstała głównie w oparciu o Atlas… H. Schliemanna (Paryż 1874), a tylko odnośnie ryc.3:6 w oparciu o Ilios… (Paryż 1885) (ryc.3). W dalszej części niniejszej pracy zabytki        z niewątpliwymi swastykami zostaną oddzielone od mniej wyrazistych przedstawień. Artefakty, które najczęściej posiadały znaki swastyki, to wykonane z niewypalonej gliny przęśliki, które H. Schliemann odkrył w warstwach Troi III, IV i V.
Pierwszym znakiem na tablicy I (ryc.3) posiadającym cechy swastyki jest znak widniejący na fragmencie ceramiki pochodzącej z warstwy na głębokości 14m (ryc.3:1). Niestety znak ten nie przedstawia łamanego krzyża, lecz S-kształtną linię, która w połowie jest przekreślona poprzeczną kreską. Kształtem przypomina cyfrę „8” i odpowiada charakterystyce pseudoswastyki.
Grupa zabytków pod numerami 2-25 przyporządkowana jest warstwie na głębokości 7-10m (Troja III). Wśród tych zabytków M. Żmigrodzki nie ponumerował na tablicy trzech   z nich i napisał o tym w swoim wykazie tablic dołączonych do artykułu, że trzy zabytki należy numerować jako numery: 6, 20bis i 25bis. Numeracja została przeze mnie uzupełniona (ryc.3). Na podstawie 26 zabytków wydzielonych przez M. Żmigrodzkiego łącznie z dwoma, które nie zostały oryginalnie ponumerowane na tablicy, można wyodrębnić 10, z których każdy ma przynajmniej jeden znak swastyki (ryc.3:2-4, 6, 7, 13, 17, 21, 24, 25). Do tych 10 zabytków należy 1 fragment ceramiki (ryc.3:2), 1 figurka (ryc.3:6), 2 kule (ryc.3:3, 4)             i 6 przęślików (ryc.3:7, 13, 17, 21, 24, 25). Ponadto na innych 3 zabytkach widnieją znaki pseudoswastyk (ryc.3:8, 22, 23), na 6 przęślikach są znaki swastykopodobne (ryc.3:14-16, 20, 20bis, 25bis), na 4 przęślikach widnieją tylko krzyże (ryc.3:9-11, 18), a na 3 innych artefaktach widnieją pozostałe znaki (ryc.3:5, 12, 19).
Spośród 9 zabytków zamieszczonych na tablicy znalezionych w warstwie na głębokości 6m (Troja IV), swastyka widnieje na 4 przęślikach (ryc.3:27-30). Ponadto 1 przęślik posiada pseudoswastykę (ryc.3:26), na kolejnym przęśliku widnieje znak swastykopodobny (ryc.3:33) oraz 3 artefakty są ze znakiem krzyża, z których 1 jest na naczyniu, 1 na ceramice i 1 na przęśliku (ryc.3:31, 32, 34). Poza tym na głębokości 5m (Troja IV) spośród 6 zamieszczonych na rycinie zabytków, 4 przęśliki są ze swastykami (ryc.3:35-37, 45), 1 ze znakiem swastykopodobnym i 1 z krzyżem. Z głębokości 4m (Troja IV) pochodzą 3 przęśliki ze swastykami (ryc.3:40, 43, 44) i 2 przęśliki z pseudoswastykami (ryc.3: 41, 42). Ogółem na tablicy M. Żmigrodzkiego widnieje  20 zabytków z Troi IV.
Wśród zestawionych przez M. Żmigrodzkiego zabytków znalezionych na głębokości 3m w warstwach Troi V, znaleziono 4 przęśliki ze swastykami (ryc.3:46-48, 50). Poza tym na 2 przęślikach widnieją krzyże (ryc.3:51, 52), a na 1 widnieją S-kształtne spirale (ryc.3:49). Na głębokości pomiędzy 2-1m (Troja V) znaleziony został już tylko 1 zabytek z wyraźną swastyką, a jest nim terakotowy krążek (ryc.3:53; nr 14). Na przęślikach z tej warstwy widnieją także inne znaki, mające wg M. Żmigrodzkiego podobne cechy do swastyki. Należą do nich przęśliki, z których 1 posiada pseudoswastykę (ryc.3:54), 1 przęślik i 1 fragment ceramiki ze znakiem swastykopodobnym (ryc.3:56, 57) i 1 przęślik z innym znakiem. Podsumowując na tablicy M. Żmigrodzkiego z Troi V widnieje 12 zabytków.
Zanim rozpocznę opis znaków występujących na przęślikach, warto przedtem zapoznać się z charakterystyką tych zabytków. Przęśliki najczęściej wykonane z niewypalonej gliny, posiadają kuliste kształty z otworem pośrodku. M. Żmigrodzki widział w nich wotywne przedmioty, które składano na ołtarzach lub przy nich wieszano. Podawał także sugestie innych badaczy, którzy twierdzili że miałyby być ciężarkami do sieci rybackich lub ciężarkami w warsztatach tkackich. Interpretacje te zostały przez M. Żmigrodzkiego zanegowane, gdyż uznał, że w wodzie by się rozpuściły, a na ich powierzchni nie stwierdził śladów wypolerowania, więc uznał, że miały być przeznaczone na swobodne leżenie lub wiszenie (M. Żmigrodzki 1889 s. 335).
Przęśliki mają różną wielkość i kształt. Mogą być owalne, stożkowate lub dwustożkowate. Często górny stożek jest bardziej wypłaszczony niż dolny, co pozwala rozróżnić górną część przęślika od dolnej. Ponadto najczęściej zdobiona jest górna część, gdyż jest bardziej widoczna, a niewidoczna podczas pracy dolna część przęślika jest rzadziej zdobiona. Chyba że zdobiony dwustronnie, stożkowaty przęślik mógł być zakładany na szpulę z obu stron i wtedy ornamenty z jednej i drugiej strony odgrywały swoją rolę.

Poziom
Datowanie
Okres
0
IV tys. p.n.e.
Neolit
I
3000 – 2500
II
2500 – 2200
III
2200 – 2050
IV
2050 – 1900

Wczesny Brąz
V
1900 – 1800
Wcz. Brąz – Środk. Brąz
VI
1800 – 1300
Środk. Brąz – Późny Brąz
VIIa
1300 – 1260
VIIb1
1260 – 1190
VIIb2
1190 – 1100

Późny Brąz
VIII
700 –
Grecki
IX

Hell. – Rzym.

Tabela 1. Tabela chronologiczna warstw Troi. Wytłuszczonym drukiem
zaznaczone są warstwy, z których pochodzą zabytki ze znakiem swastyki
(Lewartowski i Ulanowska 1999 s. 177, tablica 8).

Ryc.3. Fragment tablicy M. Żmigrodzkiego, która została przedstawiona podczas jego odczytu na kongresie folklorystów w Paryżu w lipcu 1889r. W niektórych miejscach gdzie brakowało numeracji została przeze mnie uzupełniona (Żmigrodzki 1889 tablica I).

Swastyka na zabytkach z wczesnej epoki brązu w Anatolii cz.2

2. Historia badań


Pierwsze badania nad znakiem swastyki z terenu Bliskiego Wschodu były prowadzone już w XIX wieku. Głównym powodem zainteresowania swastyką w rejonie Bliskiego Wschodu były spektakularne odkrycia H. Schliemanna w Troi. Znalezione zabytki znalazły się w publikacji Atlas des antiquités Troyennes z 1872 roku i Ilios. Land und Stadt der Troyaner z 1880 r. Jednym z badaczy, który pokusił się o ich wstępną analizę porównawczą, był M. Żmigrodzki. W lipcu 1889 r. podzielił się swoimi rozważaniami podczas odczytu wygłoszonego na kongresie folklorystów w Paryżu. Początkowo przyciągnięty Indiami wierzył, że właśnie tam należy szukać początków łamanego krzyża. Sugerowała to sama nazwa swastyki wywodząca się z sanskrytu oraz jej liczne wizerunki znajdujące się w indyjskich świątyniach. Później okazało się, że najstarsze ówcześnie znane budowle, pochodziły zaledwie z V wieku przed Chr. i nie mogły konkurować z wiekiem znalezisk odkopanych przez H. Schliemanna na wzgórzu Hissarlik (Żmigrodzki 1889 s. 334-335). M. Żmigrodzki uważał, że swastyka występowała przede wszystkim u ludów indoeuropejskich, a nie u ludów semickich. Ten stan rzeczy potwierdzały też głosy innych naukowców, takich jak J. B. Waring, Max Muller i hrabia Goblet d’Alviella, którzy nie znaleźli w publikacjach dotyczących Bliskiego Wschodu żadnych wizerunków swastyk. Doszli, więc do wniosku, że swastyka nie była znana ani użytkowana w Wielkiej Mezopotamii. Do powyższych wniosków dołączył się Ohnefalsch-Richter, który zdając sobie sprawę z braku dowodów istnienia swastyki na Bliskim Wschodzie, wysunął jednak hipotezę, że swastyka jednak mogła dotrzeć do Europy przez fenickich kupców i emigrantów, którzy zapożyczyli swastykę z Dalekiego Wschodu i rozprzestrzenili na Cyprze, w Kartaginie i Północnej Afryce (Wilson 1894 s. 806-807).

Obszerny raport dotyczący swastyki został wydany w 1894 r przez pracującego na wydziale antropologii prehistorycznej T. Wilsona. Największą część z części bliskowschodniej zajęły oczywiście znaleziska z Troi, która stała się na długie czasy udokumentowaną kolebką swastyki (ryc.2) (Żmigrodzki 1889 s. 335).

W książce Swastyka w dziejach cywilizacji autorstwa F. Buddy (2001), politologa i obecnego polskiego badacza swastyki, jeden rozdział został poświęcony Bliskiemu Wschodowi. Opisane w nim przykłady wizerunków łamanego krzyża świadczą, że łamany krzyż znany był jeszcze wcześniej niż sądzono, a najstarsza podana swastyka pochodzi z górnego paleolitu, bowiem tak datowane są rysunki naskalne z Armenii.

Ryc.2. Troja kolebką swastyki według badaczy XIX wieku

(http://www.swastika-info.com/en/download/download/1057323943.html).

Swastyki.pl

Swastyki.pl to interdyscyplinarny projekt badawczy w zakresie archeologii kultury symbolicznej, antropologii kulturowej i aspektów natury socjologicznej.


Podstawowym celem projektu Swastyki.pl jest uporządkowanie informacji dotyczących symbolu swastyki poprzez utworzenie naukowej bazy danych dotyczących niniejszego symbolu.


Zebrane informacje będą mogły umożliwić przeprowadzenie studium porównawczego i analizę znaczeniową tego łamanego krzyża na przestrzeni wieków.